Nebari

Wortelaanzet of stambasis

Met de nebari staat of valt, ook letterlijk de hele boom. Ook de invloed op de totale vormgeving van een bonsai is enorm.

Wat is de nebari eigenlijk?

In feite spreken we over de manier waarop de boom in de grond verdwijnt. Een goede nebari oogt natuurlijk, verdwijnt niet als een weidepaal in de grond.

Tot hier is het plaatje eenvoudig. We denken dan aan een oude boom met prachtige oppervlaktewortels. Onderaan de stam zie je de basis zachtjesaan verbreden en gaat die stam over in de wortels. Daartussen wat mos en het plaatje is compleet.

Dit beeld werd zowat de standaard in het beoordelen van bonsai. Maar … wat blijkt? Vele topbonsai voldoen niet aan dit zogenaamde ideaalbeeld.

En toch ogen die bomen natuurlijk, zijn ze in evenwicht en zijn ze absoluut harmonieus in hun opbouw.

In dit artikel zoeken naar het waarom aan de hand van een viertal factoren die en enorme invloed hebben op de aard van de nebari: de soort, de stijl, dood hout en kweektechnieken.

Drie voorbeelden van wat men 'normale', goede nebari noemt.
Zelkova

De soort ontwikkelt een veelheid aan wortels, netjes rondom. Het is zelfs mogelijk om de wortels te schikken bij het verpotten als jonge plant. Een schoolvoorbeeld van een klassieke nebari.

De soort

De ontwikkeling van oppervlaktewortels verschilt erg van soort tot soort. Bij veel loofbomen lukt het om een mooie krans aan horizontaal gespreide wortels te krijgen. Wie de moeite doet om die horizontale wortels te spreiden bij het verpotten kan op enkele jaren tijd de perfecte nebari ontwikkelen.

Tenminste, als de boom daarin meegaat. Bij heel wat fruitbomen bijvoorbeeld, de kerselaar voorop, merkt men al vrij snel dat één of twee oppervlaktewortels het voortouw nemen en veel vlugger verdikken. Gevolg, de wortelaanzet wordt erg asymmetrisch.

Andere soorten lijken wel helemaal geen stambasis te hebben. Denk aan Juniperus. Daar lukt het zelden om mooi aangezette wortels zichtbaar te houden. In het beste geval verdikt de stam een beetje helemaal onderaan, tapsheid, en kan je dat ook zichtbaar houden.

Bij veelstammige gewassen, struiken dus, is het vaak een warrig geheel aan de stambasis. De nebari is daar veel minder van belang om het geheel tot een aantrekkelijke bonsai uit te bouwen.

Kweepeer
Cornus
Ilex
Witte beuk
Satsuki
Juniperus
Chaenomeles
Kers
Zwarte den
Hellende stijl

De boom helt een beetje naar rechts. Gevolg, de wortel rechts is veel dikker dan die aan de andere kant. Om de boom letterlijk en ook visueel, overeind te houden.

De stijl

Bij de rechtopgaande stijlen horen de klassiek opgebouwde nebari. Wortels rondom, een beetje extra tapsheid aan de basis en wortels die heel natuurlijk verdwijnen in de bodem.

Bij andere stijlen klopt dat beeld echter niet. Bij hellende stijlen zal de ene wortel veel sterker zijn dan die aan de andere kant. Kwestie van alles goed te verankeren in de grond. Een bijna symmetrische nebari zou trouwens onnatuurlijk zijn.

Bij struikachtige soorten, denk aan Chaneomeles, en meerstammige stijlen speelt de nebari vaak een ondergeschikte rol. De wortels groeien in elkaar tot één kluit en ze vallen minder op. Het ritme van de stammen speelt een veel grotere rol als eye catcher.

Wie kijkt naar bonsai in de steltwortelstijl of ‘wortels over rots’ zal merken dat de term ‘nebari’ een heel andere lading dekt.

Dood hout kan een grote invloed hebben op de 'look' van de nebari

De shari in het midden heeft geen voeling meer met de bodem. De wortels zijn daar weggerot. Het gevolg is dat er een doorkijkje ontstaan is in de nebari.

Dood hout

Dood hout loopt vaak door tot aan de nebari. In de vorm van shari, een strook bast die weg is, en saba miki, een holle stam. Dood hout valt in de regel erg op, al zeker door de bleke kleur. Dat heeft ook invloed op de uitstraling van de nebari als geheel.

Bovendien verdwijnt vaak een deel van de wortels. Omwille van het feit dat ze dood zijn rotten ze hoe dan ook snel weg.

De kunst is dan ook om de impact -visueel dan- van dat dode hout te verzoenen met het totaalbeeld van de nebari.

En soms gaat het zelfs zover dat de hele wortelbasis weggerot is. Bij een uitgesproken holle stam bijvoorbeeld.

Den

Niet de wortels zelf zijn dood, maar toch is er een grote invloed op de aantrekkingskracht van de nebari.

Den

Diepe shari

Taxus

Beperkte levenslijn. De jins op het dode hout zijn voormalige wortels.

Prunus

Volledig holle stam, nauwelijks wortels te zien.

Juniperus

Zeer minime levenslijn, geen wortels te zien. Toch oogt dit natuurlijk.

Juniperus

Hier is er wel tapsheid aanwezig, ook in het dode hout.

Taxus

Indrukwekkende nebari, mede door het dood hout.

Meerstam?

Hier suggereert het dode hout niet alleen een brede nebari maar ook de vraag of dit ooit een meerstam was. Of waren het wortels die om een onbekende reden boven de grond uitstaken?

Detail

Het dunne dode worteltje, de meeste mensen zouden het wegknippen. Hier niet dus. Boom in training.

Drietandsesdoorn

De nebari is het resultaat van minstens dertig jaar zorgvuldig opkweken.

Kweektechniek

Sommige kwekers gebruiken technieken om extra brede nebari te bekomen. Nebari zoals je die in de natuur niet echt kan tegenkomen.

Een eerste bestaat er in om veel, soms meer dan 50, zaailingen bij elkaar te planten. De wortelkluiten zullen in elkaar groeien. Stap voor stap neemt men dan boompjes weg. De vergroeide nebari blijven echter leven en vormen zo een brede basis. Met deze werkwijze gaat men door tot er één boom overblijft, plus de vele vergroeide stambasissen van al die andere weggeknipte bomen.

Niet alle boomsoorten lenen zich voor deze techniek. Populair hiervoor zijn Acer buergerianum en Acer palmatum. Maar het kan ook met onze veldesdoorn en es. Experimenteren is de boodschap.

Ook wel belangrijk: een echt goede nebari is in de regel het resultaat van jarenlange opkweek in een pot. In de volle grond lukt het veel minder goed om het proces in de hand te houden. En bij yamadori al helemaal niet. De nebari zijn daar niet meer te beïnvloeden. De kunst is dan om ‘vreemde’ situaties uit te spelen of juist te verdoezelen. De kunst van de illusie, ook voor de stambasis.

Acer palmatum

Deze brede wortelbasis is het resultaat van een bijzondere kweektechniek.

Acer palmatum

Detail van de wortelvoet van de linkse afbeelding hiernaast.

Extreem

Hier werd de techniek zeer ver doorgedreven. De verhouding tussen de stamdikte en de grootte van de nebari voelt wat vreemd aan. Voor sommige bonsai is dit niet meer natuurlijk.

Drietandsesdoorn

Onderzoek nu zelf de pro's en contra's van elk van deze nebari.

Even oefenen